انیمیشن در ایران، مسیری طولانی را پشت سر گذاشته است و در این مسیر نام‌های کوچک و بزرگ فراوانی حرکت کردند. برادران دالوند از جمله سینماگران در این مسیر پر پیچ و خم هستند که بخش مهمی از فعالیت خود را در حوزه انیمیشن، به بازخوانی قصه‌ها و اسطوره‌های ایرانی اختصاص داده‌اند؛ از «ناسور» با روایت واقعه عاشورا تا «رستم و سهراب» و «شنگول و منگول» که هر یک به شکلی از منابع ادبی، اسطوره‌ای و فولکلوریک بهره می‌برند. در آستانه برگزاری سی‌وهشتمین جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان و داغ شدن بازار آثار انیمیشنی در این ایام، با این برادران انیمیشن ساز گفت‌وگو کردیم.
کمتر از یک ماه دیگر، دوره جدید جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان به میزبانی اصفهان برگزار می‌شود، درباره جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان و از تجربه حضورتان در این رویداد بگویید؟
کیانوش دالوند: جشنواره کودک از آن دست رویدادهایی است که مسئله‌ای مثل تداوم آن اصلاً جای بحث ندارد. این جشنواره یک رویداد فوق‌العاده ارزشمند است و به نظرم شاید بتوان گفت یکی از ارزشمندترین جشنواره‌های سینمایی ایران است، به خصوص از نظر جایگاه بین‌المللی و ارتباطی که با نسل آینده برقرار می‌کند.
داریوش دالوند: به نظرم جشنواره کودک فقط یک جشنواره نیست؛ بخشی از چرخه تربیت مخاطب و فیلم‌ساز آینده است. جشنواره کودک از معتبرترین جشنواره‌های بین‌المللی سینمای ایران است و نباید این جایگاه را نادیده گرفت. به همین دلیل امیدوارم جشنواره کودک مانند همیشه جشنواره بسیار خوبی باشد و مهم‌تر از آن، شاهد برگزاری مداوم و پویای آن در سال‌های آینده باشیم. مهم این است که جشنواره کودک نیز با قدرت به مسیر خود ادامه دهد.
خاطره خاصی هم از روزهای حضور در این رویداد دارید؟
کیانوش دالوند: من چند تجربه بسیار خوب از جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان دارم. یک بار فیلم خودم را همراه با بچه‌ها در سینما دیدم و شور و شوقی که آنها نشان می‌دادند، برایم بسیار جالب بود. بازخوردهایی که از بچه‌ها گرفتم، روی خود من و حتی روی ادامه مسیری که در فیلم‌سازی طی کردم تأثیر گذاشت. جشنواره کودک باعث می‌شود سینماگران بدانند در چه مسیری حرکت می‌کنند و مخاطب کودک چه واکنشی به آثارشان دارد.
حالا کمی به عقب برگردیم، شما زمانی وارد حرفه انیمیشن شدید که این حوزه هنوز پویایی و گستردگی امروز را در کشور نداشت. چه شد که تصمیم گرفتید وارد سینمای انیمیشن شوید؟
کیانوش دالوند: کشور ما در سال‌های گذشته و در حوزه انیمیشن هنرمندان مطرحی داشته است. افرادی که با روش‌های دستی کار می‌کردند و آثار ارزشمندی خلق کردند. من پیش از آن مدتی در زمینه فیلم‌سازی رئال فعالیت کرده و با دوربین‌های سوپر ۸ کار می‌کردم. در سال ۱۳۷۶ زمانی که انیمیشن کامپیوتری و نرم‌افزارهای مربوط به آن وارد فضای حرفه‌ای شد، برای نخستین‌بار با این فناوری آشنا شدم و تصمیم گرفتم به این سمت حرکت کنم. ما از نخستین گروه‌هایی بودیم که با موج اولیه سینمای گرافیک کامپیوتری در ایران وارد این عرصه شدیم و تلاش کردیم از این فناوری برای تولید انیمیشن استفاده کنیم.
داریوش دالوند: در ابتدا تصمیمی برای ورود به صنعت پویانمایی نداشتیم. ما در یک شهر کوچک زندگی می‌کردیم و قرار بود شغلی انتخاب کنیم که بتوانیم هر چهار برادر در قالب یک شرکت با یکدیگر همکاری داشته باشیم. حتی یادم هست که با خودم می‌گفتم ما چه حرفی برای گفتن داریم؟ تحصیلات ما به یکدیگر ارتباط چندانی ندارد. چطور ممکن است بتوانیم چنین کاری را با هم انجام دهیم؟ در همان دوره، آموزش نرم‌افزارهای سه بعدی را شروع کردیم. همچنین هر یک از ما وظیفه مشخصی را برعهده گرفت و به این ترتیب وارد این کار شدیم، بدون اینکه از روز اول برنامه مشخصی برای تبدیل شدن به یک مجموعه بزرگ انیمیشن داشته باشیم. ایده اولیه را برادر بزرگ‌ترم مطرح کرد و بعد مسیر به این شکل ادامه پیدا کرد.
در آن سال‌ها تا چه اندازه در تلاش بودید تا خود را با فناوری روز انیمیشن در جهان هماهنگ کنید؟ چه چالش هایی داشتید که الان بخواهید از آن سختی ها بگویید.
کیانوش دالوند: خیلی سخت بود. آن زمان حتی در جهان نیز گرافیک کامپیوتری تازه در حال ورود جدی به سینما بود. ما در ایران برای یادگیری بیشتر به کتاب‌ها متکی بودیم. آن زمان حقوق من حدود ۶۰ هزار تومان بود. به خیابان انقلاب رفتم و سه کتاب انگلیسی درباره گرافیک کامپیوتری خریدم. بعد با دیکشنری آنها را ترجمه کردم و خواندم تا بفهمم گرافیک کامپیوتری چگونه کار می‌کند و برای تولید انیمیشن چه امکاناتی دارد. بخش زیادی از آموزش ما از طریق کتاب خواندن، فیلم دیدن و مهندسی معکوس انجام می‌شد. مثلاً یک بار من و برادرم بررسی کردیم که با توجه به امکانات نرم‌افزارهای سه‌بعدی در آن زمان، چه داستان‌هایی قابلیت بیشتری برای اجرا دارند. به این نتیجه رسیدیم که داستان حشرات یا آبزیان می‌تواند گزینه مناسبی باشد. بعد از مدتی فیلم‌هایی با همین موضوع توسط استودیوهایی مانند پیکسار ساخته شد. برای ما جالب بود که به یک نتیجه می‌رسیدیم و بعد می‌دیدیم کمپانی‌های مطرح جهانی نیز در همان مسیر حرکت کرده‌اند.
چقدر ممکن است دنیای شما با دنیای کودک و نوجوانی که مخاطب قرار می گیرد متفاوت باشد و از این حیث بخواهید کودک درونتان را زنده نگه دارید تا به این مخاطب بیشتر نزدیک شوید؟
کیانوش دالوند: من اساساً انیمیشن را مختص کودک نمی‌دانم. چیزی که در ایران جا افتاده این است که وقتی می‌گوییم انیمیشن، بلافاصله آن را معادل «کارتون» و اثری برای کودک می‌دانیم. انیمیشن یک تکنیک اجرایی برای روایت داستان است. همان‌طور که در سینمای زنده می‌توان داستانی بسیار خشن یا بسیار لطیف روایت کرد، در انیمیشن هم می‌توان گونه‌های مختلف داستان را با این تکنیک روایت کرد. اما اگر بخواهیم مشخصاً درباره سینمای کودک صحبت کنیم، به نظرم بزرگ‌ترین بوته آزمایش و مهم‌ترین منبع تجربه برای یک فیلم‌ساز، زندگی و تجربیات شخصی خودش است. اگر شما در کودکی تخیلاتی داشته‌اید و هنوز به آنها توجه می‌کنید، می‌توانید در هر سنی که هستید آن جهان را دوباره به تصویر بکشید. ممکن است یک فیلم‌ساز ۶۰ ساله باشد، اما مانند تیم برتون تصاویری خلق کند که بسیار خیال‌انگیز و در عین حال، به شکلی عجیب و پارادوکسیکال، کودکانه باشند. مهم این است که بتوانید خودتان را جای کودک بگذارید و فکر کنید یک کودک در مواجهه با یک موقعیت چه چیزی را احساس یا تجربه می‌کند.
در آثاری که تاکنون ساخته‌اید، از «ناسور» با زمینه مذهبی گرفته تا «شنگول و منگول» با ریشه‌های فولکلور و «رستم و سهراب» که دارای زمینه حماسی است، با منابع داستانی متفاوتی مواجه هستیم. چه شد که به سراغ این منابع رفتید؟
کیانوش دالوند: وقتی بچه بودیم، برایمان قصه تعریف می‌کردند. این قصه‌ها گاهی خشن بودند، گاهی تاریک و حتی در بعضی موارد، بخش‌هایی داشتند که امروز شاید آنها را بی‌ادبانه بدانیم. اما ما آنها را می‌شنیدیم و با آنها زندگی می‌کردیم. بخش زیادی از دوران کودکی من با شنیدن قصه، دیدن فیلم و خواندن کتاب گذشت. وقتی سن ما بالاتر رفت، با سبک‌های مختلف کارگردانی و آثار فیلمسازان مختلف آشنا شدیم و دیدیم که آنها چگونه قصه‌ها را اقتباس می‌کنند یا برداشت آزادی از یک داستان دارند. در این میان برای من جذاب بود که یک افسانه بسیار ساده را با یک فرم باورپذیر و جدی ببینیم. مثلاً قصه «شنگول و منگول» در اصل داستان بسیار ساده‌ای دارد؛ گرگ می‌آید و دستش را از در رد می‌کند و خودش را جای مادر معرفی می‌کند. شخصیت‌های جانبی زیادی هم ندارد. با خودم فکر کردم اگر همین قصه جزئیات بیشتری پیدا کند چه اتفاقی می‌افتد؟ اگر موضوع بلوغ و بزرگ شدن آنها مطرح شود چه؟ یک کودک چگونه با خطر مواجه می‌شود؟ این پرسش‌ها و سوالاتی از این دست را وارد داستان کردم و نتیجه آن چیزی شد که در «شنگول و منگول» می‌بینیم. در «رستم و سهراب» نیز دقیقاً همین نگاه وجود داشت. در واقع تلاش کردم ببینم اگر این داستان‌های ساده یا اسطوره‌های شناخته‌شده را از زاویه‌ای تازه ببینیم، چه ظرفیت‌هایی برای روایت دارند.
داریوش دالوند: ریشه این انتخاب‌ها به مطالعات دوران نوجوانی و همچنین تربیت خانوادگی ما برمی‌گردد. موضوع‌های ملی همیشه برای خانواده ما اهمیت داشت. خیلی زود کتاب‌خوان شدیم و به مطالعه تاریخ ایران پرداختیم. با شاهنامه و چند نسخه مختلف آن آشنا شدیم. «مرزبان‌نامه» را نیز می‌خواندیم و واقعاً از مطالعه این آثار لذت می‌بردیم. از طرف دیگر، ما به قوم لر تعلق داریم و لرها را از حافظان شاهنامه می‌دانند. بنابراین محیط و تربیت خانوادگی در انتخاب این مسیر بسیار تأثیرگذار بود.
در «ناسور» نیز به نظر می‌رسد تجربه‌های شخصی و تخیلات دوران کودکی شما در شکل‌گیری جهان بصری اثر تأثیر داشته است. این ارتباط تا چه اندازه جدی است؟
کیانوش دالوند: خیلی زیاد. خاطرم هست در محرم هر سال و همچنین در ماه رمضان، مادرم هر شب برای ما قصه‌های مذهبی درباره امام حسین(ع) و حضرت علی(ع) تعریف می‌کرد. ما این داستان‌ها را مدام تجسم می‌کردیم. جالب اینکه حتی وقتی بچه بودم، تصویری که از عاشورا در ذهنم داشتم، بسیار سایه‌وار و تیره بود. احساس وحشتی که از آن سایه‌ها و حمله کردن آنها داشتم، بیشتر شبیه یک کابوس کودکانه بود. سال‌ها بعد، وقتی «ناسور» را ساختم، با توجیهات و دلایلی که برای گرافیک اثر داشتم، توانستم همان تصاویر را وارد فیلم کنم.
داریوش دالوند: در «ناسور» تلاش کردیم واقعه عاشورا را فقط از زاویه شهادت حضرت اباعبدالله(ع) روایت نکنیم. داستان از زمانی آغاز می‌شود که حضرت اباعبدالله(ع) از مکه به سمت کوفه حرکت می‌کنند. در فیلم تلاش کردیم پیش از شهادت ایشان، دلاوری و مبارزه های ایشان را نیز نشان دهیم؛ اینکه چگونه در میدان می‌جنگند و دشمن را نابود می‌کنند. درباره حضرت عباس(ع) نیز تلاش کردیم بخشی از دلاوری‌های ایشان را به تصویر بکشیم. برای من مهم بود که مخاطب فقط با شهادت و مظلومیت مواجه نشود، بلکه دلاوری شخصیت‌ها را نیز ببیند. این مسئله برای ساختن یک الگو و ایجاد خودباوری در کودک و نوجوان اهمیت دارد.
پس تجربه زیسته و تخیل شخصی شما در شکل‌گیری تصاویر و حتی دیالوگ‌ها نیز تأثیر دارد؟
کیانوش دالوند: بله. حتی در دیالوگ‌نویسی این مسئله خیلی دخیل است. وقتی می‌خواهم دیالوگی بنویسم، ممکن است به گذشته و کارهایی که انجام داده‌ام، فیلم‌هایی که دیده‌ام یا آثاری که بررسی کرده‌ام، برگردم. گاهی خودم هم وقتی نتیجه کار را می‌بینم، تعجب می‌کنم که این اتفاق چگونه افتاده و این دیالوگ از کجا آمده است. مثلاً من در کودکی یک کابوس تکراری داشتم. هر شب خواب می‌دیدم یک مار بسیار بزرگ دنبال من می‌افتد و می‌خواهد پاشنه پایم را نیش بزند. این مسئله را بعدها بدون اینکه حتی آگاهانه تصمیم گرفته باشم، وارد یکی از آثار خود کردم.
آثار شما در این سال‌ها در بسترهای مختلفی عرضه شده، خاطره‌ای از مواجهه خاص مخاطبان با انیمیشن‌هایتان برای شما ماندگار شده؟
کیانوش دالوند: یک خاطره از زمان تولید «رستم و سهراب» دارم. در نسخه اولیه قرار بود سهراب در پایان داستان بمیرد. اما اتفاقی برایم افتاد که باعث شد در این تصمیم تجدیدنظر کنم. یک روز برای پسر خودم قصه‌ای تعریف کردم. وقتی داستان به پایان رسید، دیدم پسرم خیلی آسیب دیده و گریه می‌کند. من هم از اینکه این قدر تحت تأثیر قرار گرفته بود، پشیمان شدم و به این نتیجه رسیدم که شاید نباید قهرمان فیلم را به این شکل از بین ببریم. بعد از آن، یک بار در سینمای بروجرد فیلم را با بچه‌ها دیدم. وقتی فیلم تمام شد و از سالن بیرون آمدم، دیدم خانمی دست بچه‌اش را گرفته و در حالی که با او جر و بحث می‌کند، به سمت من می‌آید. خانم با ناراحتی گفت: «چرا داستان را عوض کردید؟ چرا پایان واقعی را تغییر دادید؟» فرزند او مدام اصرار می‌کرد و می‌گفت: مامان، این چیزی که در پایان فیلم اتفاق افتاد، صحیح است و سهراب نباید می‌مرد. من به او گفتم اولاً این یک داستان تاریخی به معنای مستند نیست، بلکه یک اسطوره است؛ و دوم اینکه باید ببینیم این داستان چه کارکردی برای کودک دارد. همین الان کودک شما درباره زنده ماندن قهرمان صحبت می‌کند و در ذهن خودش یک الگو می‌سازد. اگر قرار بود همیشه قهرمان داستان را بکشیم، هالیوود هم باید هر روز یک قهرمان خلق می‌کرد و در پایان فیلم او را می‌کشت. به خصوص در سینمای کودک، به نظرم این نگاه می‌تواند اشتباه باشد.
به عنوان سوال پایانی، با توجه به شرایط امروز جامعه و حساسیت‌های اقتصادی و اجتماعی، به نظر شما سینمای کودک تا چه اندازه باید جدی گرفته شود؟
کیانوش دالوند: سینمای کودک همیشه مهم است، اما در شرایط دشوار اهمیت آن بیشتر می‌شود. معمولاً در چنین شرایطی کودکان جزو نخستین گروه‌هایی هستند که نادیده گرفته می‌شوند، در حالی که اتفاقاً در همین زمان باید بیشتر به آنها توجه کرد. کودک امروز در معرض حجم بسیار زیادی از محتوا قرار دارد. اگر ما برای او محصولی تولید نکنیم، طبیعی است که دیگران این خلأ را پر می‌کنند. به نظرم باید سطح کاری که انجام می‌دهیم را بالا ببریم؛ هم از نظر تکنیک و هم از نظر قصه و محتوا. اگر قرار است کودک ایرانی با اثر ایرانی مواجه شود، این اثر باید آن‌قدر جذاب و حرفه‌ای باشد که بتواند در برابر تولیدات خارجی نیز رقابت کند.
داریوش دالوند: اگر درست به تاریخ سینما و ژانرشناسی نگاه کنیم، می‌بینیم سینمای کودک یکی از پایه‌های مهم رشد سینمای هر کشور بوده است. وقتی دوره‌های اوج سینمای ایران را بررسی می‌کنیم، متوجه می‌شویم که سینمای کودک نیز در همان دوران شکوفایی داشته است. در هالیوود نیز همین اتفاق افتاده است. سینمای کودک حتی در مقطعی توانست هالیوود را از یک بحران جدی نجات دهد. بنابراین اگر سینمای کودک را جدی نگیریم، در واقع بخشی از آینده سینمای خودمان را نادیده گرفته‌ایم.
منبع: فرهیختگان
